Chúng ta có thể ứng dụng các thực hành nghệ thuật trong việc tạo không gian mở lòng như thế nào?

Sự tương hỗ giữa các yếu tố nghệ thuật, các thực hành nghệ thuật với thực hành Vòng tròn có thể mang lại những tác dụng cụ thể gì? 

Bài viết dưới đây được biên tập lại từ tập podcast Ứng dụng nghệ thuật tạo không gian mở lòng cùng Duy Chung, người thực hành chăm sóc sức khoẻ tinh thần cộng đồng/ giảng viên giáo dục cảm xúc. Duy Chung đã cùng host Nam Phạm chiêm nghiệm về hành trình ứng dụng Nghệ Thuật và Vòng Tròn trong việc tạo không gian biểu đạt và mở lòng cho các thành viên tham gia chuỗi Từ Từ Circle thuộc dự án Hẹn hò tự thân do anh sáng lập.

Chúng ta được khám phá điểm chạm gặp gỡ của Nghệ Thuật và Vòng Tròn trong việc tạo điều kiện để ngôn ngữ biểu đạt ở mỗi cá nhân được nuôi dưỡng theo nhiều cách khác nhau (chuyển động, hội họa, giọng nói). Đồng thời, cùng chiêm nghiệm sâu hơn về sự quan sát, hiện diện và linh động trong cách tạo không gian nâng đỡ sức khỏe tinh thần nhé!

Host Nam: Chào Duy Chung! Rất vui được gặp lại em trong "Người Tiếp Lửa". Nhiều người khi ôm giữ không gian cho các dự án cộng đồng hay sức khỏe tinh thần thường nhận thấy việc mời mọi người lên tiếng nói ra cảm xúc là một thử thách rất lớn. Lý do gì đã thôi thúc em đưa các yếu tố nghệ thuật như hội họa, âm nhạc, kịch hay chuyển động vào không gian vòng tròn?

Duy Chung: Chào anh Nam và mọi người. Đầu tiên là vì em thích đã, vì khi em thực hành nghệ thuật cho cá nhân mình, em thấy mình được trở thành một con người mới và sống một phiên bản tốt hơn rất nhiều. Khi mang nghệ thuật vào công việc điều phối vòng tròn, em thấy công việc của mình trở nên đẹp hơn, có tính thẩm mỹ hơn, và mọi người cũng dễ dàng cởi mở hơn.

Với em, nghệ thuật trước hết là một thứ rất gần gũi. Nghệ thuật đầu tiên đó là một cái ngôn ngữ biểu đạt. Đó là một ngôn ngữ của cái đẹp. Thành ra khi mà tiếp xúc với một cái tác phẩm nghệ thuật hay tiếp xúc với một cái gì đó mang yếu tố nghệ thuật thì nó làm cho mình cảm thấy rất là dễ chịu và cảm thấy rằng là mình bị hút vào trong cái tác phẩm hay là cái đối tượng đấy.

Nói cũng là một loại ngôn ngữ, thì nghệ thuật đơn giản là một dạng "ngôn ngữ nghệ thuật" giúp mọi người có cơ hội được lên tiếng và mở lòng. Trong các vòng tròn của em, em chỉ có một lời mời duy nhất: "Trong vòng tròn này không có đẹp và xấu. Nếu mà nói về nghệ thuật không có đẹp và xấu, không có đúng và sai. Nó chỉ đơn giản là cách các bạn đang biểu lộ, cách các bạn đang biểu đạt bản thân mình ra mà thôi."

Host Nam: Từ kinh nghiệm của em, em thấy sự tương hỗ lẫn nhau giữa các yếu tố nghệ thuật, các thực hành nghệ thuật với thực hành vòng tròn có thể mang lại những tác dụng cụ thể gì? 

Duy Chung: Thông thường, khi chuẩn bị một kịch bản cho vòng tròn, em luôn luôn chuẩn bị theo hai hướng:

Đầu tiên em sẽ thiết kế một câu hỏi. rất là chuẩn mực để mình biết được rằng flow chương trình hôm đấy sẽ đi như thế nào và mình nắm được những điểm chạm nào ở trong cái circle đó. Nhưng mà đồng thời em sẽ chuẩn bị thêm một câu hỏi khác: “Ngoài cách này thì mình có cách thức nào khác? Nếu như mà mình không nói ra bằng lời thì mình có cách nào khác để mình và và mọi người biểu đạt cái câu trả lời đấy ra hay không? Thì đấy là lúc mà em thấy nghệ thuật được lên tiếng... “

Host Nam: Em có thể chia sẻ một vài cách biểu đạt không lời mà em từng áp dụng ngay từ phần mở đầu hay kết thúc cuộc họp không?

Duy Chung: Có những buổi thay vì hỏi cảm xúc cơ bản, em mời mọi người cùng vẽ để thể hiện tâm trạng qua màu sắc và hình ảnh. Lại có những buổi em mời tất cả cùng đứng dậy xếp thành vòng tròn. 

Lời mời của em là: “Cơ thể bạn đang cảm thấy thế nào thì các bạn có thể thể hiện nó ra.” Có những người thở dài, có những người vươn vai, có những người hít một hơi thật sâu, có những người thì im lặng. Và rõ ràng mình thấy ngôn ngữ cơ thể của mọi người rất đa dạng và mình thấy được sức dung chứa của vòng tròn rất là lớn... Mình không cần phải nói và mình hiểu nhau thông qua sự cảm nhận. Chính thông qua sự cảm nhận đấy thì mình nhận ra không có khoảng cách nào ở đây cả.

Thậm chí, không cần phải đọc lại các quy tắc hay thỏa thuận chung về sự cởi mở hay tôn trọng, chính khoảnh khắc cùng nhau thực hành nghệ thuật đó đã làm hiển lộ trọn vẹn những giá trị ấy.

Host Nam: Anh rất tò mò về một không gian thực tế mà em đã dẫn dắt. Em có thể dắt mọi người sống lại khoảnh khắc trong một buổi vòng tròn sống động của em được không?

Duy Chung: Em nhớ nhất là số vòng tròn mang chủ đề "Chuyển nhà" dành cho những đứa trẻ đi xa nhà lập nghiệp, tổ chức tại Xưởng Mặt Trăng cho khoảng 10 đến 12 người. Bữa đó bắt đầu lúc 6h30 tối thứ Sáu cuối tuần, mọi người bước vào phòng trong trạng thái cực kỳ uể oải sau cả tuần làm việc mệt mỏi.

Nhận thấy nhóm chưa thể ngồi yên để chia sẻ cảm xúc ngay, em quyết định "bẻ lái" kịch bản: em tận dụng không gian xưởng, mời mọi người thực hiện một vài chuyển động cơ bản như bò, lăn, lê, giãn cơ cốt. Khi cơ thể được thông thoáng sau vận động, năng lượng của cả phòng lập tức quay trở lại trạng thái sẵn sàng.

Host Nam: Và sau phần khởi động thể chất đó, em đã dẫn dắt mọi người vào câu chuyện di cư như thế nào?

Duy Chung: Ban đầu kịch bản của em là câu hỏi thống kê về lịch sử hành trình di chuyển, nghe rất khô khan. Nhưng vì chủ đề này gợi nhắc nhiều về ký ức không gian, em đã biến sàn phòng họp thành một tấm bản đồ giả định: một đầu là Cực Bắc (Lũng Cú, Hà Giang), đầu kia là Cực Nam (Cà Mau).

Em mời mọi người thực hiện các di chuyển vật lý:

1. Mọi người được sinh ra ở đâu, hãy đi về vùng đất đó.
2. Mọi người đang sinh sống hiện tại ở đâu?
3. Nơi nào mọi người cảm thấy mình thực sự thuộc về hoặc mong muốn được sống ở đó?

Chính sự di chuyển bước chân này đã khơi lại những ký ức không gian sống động. Các bạn tản ra rồi lại tụ lại. Mọi rào cản hay sự dè chừng ban đầu hoàn toàn biến mất. Đến phần sau, khi ngồi xuống chia sẻ về lý do tại sao lại có mặt ở Sài Gòn, Sài Gòn đã mang lại điều gì và những khát vọng lập nghiệp... mọi người bộc lộ vô cùng chân thật, nhẹ nhàng và sâu sắc.

Host Nam: Có một khoảnh khắc nào nó rất là đáng nhớ với em trong một hai vòng tròn nào đó gần đây mà em cảm thấy là nó để lại cho em một cái bài học hoặc là một kinh nghiệm rất sâu sắc không? 

Duy Chung:
(Cười) Dạ đúng thế, buổi học đầu tiên của lớp giáo dục cảm xúc tuần trước khiến em mỉm cười suốt. Thường buổi đầu các bạn sinh viên rất nhút nhát và dè chừng. Đến giữa giờ, khi cần giới thiệu định nghĩa "Cảm xúc là gì", em tự hỏi: Cảm xúc vốn vô hình, làm sao để biến nó thành một vật hữu hình cho các bạn chơi và cảm nhận trực tiếp?

Thế là trong giờ giải lao, em chạy ra ngoài xin cô lao công một chiếc túi nilon.

Lượt 1 - Chơi với chiếc túi nilon: Em mời cả lớp dùng một tay cùng tung hứng và truyền chiếc túi sao cho không bị rơi. Khi túi rơi, em hỏi cảm giác của các bạn. Mọi người nói: "Nó rất mềm và không cố định, hay bị vướng ở tay, mình cảm giác muốn né nó... khi mình tác động một lực mạnh thì nó lại bật ngược lại vào mình".

Lượt 2 - Hóa thân chiếc túi thành "Deadline": Vì lúc đầu check-in các bạn than đang bị ngợp deadline môn khác, em bảo: "Bây giờ giả sử cái túi nilon đấy là deadline của các bạn, tụi mình sẽ cùng tung hứng với nó như thế nào?". Tự dưng cách các bạn tương tác thay đổi hẳn: có bạn vẫn né, có bạn phản ứng mạnh hơn, nhưng có bạn bắt đầu làm nhẹ hơn, nhận ra khi nâng nhẹ thì túi không vướng tay và dễ dàng truyền cho bạn bên cạnh.

Host Nam: Một phép ẩn dụ trực quan quá đỗi xuất sắc! Từ trò chơi đó, các bạn sinh viên đã tự đúc kết được điều gì?

Duy Chung: Các bạn tự nhận ra một bài học khiến em thấy rất thú vị:

"Với deadline em có né cũng không né được bởi vì cái túi nilon nó cứ truyền đến mình. Em có đẩy nó đi xa cũng không đẩy được bởi vì em đẩy mạnh thì nó lại bị bật vào mình. Vậy thì em chỉ còn cách đó là em nâng nó thôi. Và em càng nhẹ nhàng với cái deadline đấy thì em lại càng dễ khi em truyền nó đi."

Từ chiếc túi nilon và deadline, em dẫn dắt luôn vào bài học: Deadline chỉ là một hình thái gợi lên các cảm xúc như sợ hãi, lo lắng, bồn chồn. Cách các bạn tương tác với chiếc túi nilon hay deadline cũng chính là cách các bạn đang phản ứng với cảm xúc của chính mình. Quá trình học giáo dục cảm xúc thực chất là học cách hiểu và sống cùng cảm xúc đó.T

Host Nam: Để có thể nhạy bén linh hoạt "bẻ lái" kịch bản hay nảy ra ý tưởng chiếc túi nilon trong chớp mắt, em đã tôi luyện năng lực quan sát này từ đâu?

Duy Chung: Em có tự học về múa, vẽ, các liệu pháp tâm thể (somatic therapy) hay trị liệu nghệ thuật từ những người anh đi trước như anh Nam (Xưởng Tay Thở), anh Leon (thầy dạy chuyển động). Tuy nhiên, các hình thức nghệ thuật đó chỉ là công cụ. Để biết khi nào cần dùng công cụ nào, thực hành quan trọng nhất của em chính là Chánh niệm (Mindfulness) hàng ngày.

Chánh niệm giúp em nhận biết rõ cảm giác, cơ thể, suy nghĩ của mình. Khi em có mặt 100% ở hiện tại với tất cả người tham dự trong vòng tròn, em sẽ cảm nhận được năng lượng của nhóm để biết mình cần làm gì.

Host Nam:
Em có thực hành nghệ thuật cho riêng bản thân mình trong đời sống hàng ngày không?

Duy Chung:
Có chứ ạ. Nghệ thuật không phải là cái gì xa vời mà hiện diện ngay trong đời sống. Ví dụ như việc ngắm trăng. Thực ra bình thường ai cũng ngắm trăng được mà đúng không? Nhưng mà khi mà mình ngắm trăng và mình ý thức được mình đang có mặt ở hiện tại như thế nào, mình biết được cơ thể mình ra làm sao và mình có mặt được với cả mặt trăng, ánh sáng từ trên trời... thì thực ra với em đấy cũng là nghệ thuật thôi chứ.  

Chúng ta đều là con người và nghệ thuật thì gắn liền với con người. Có một điều mà em nghĩ ai cũng có thể thực hành được, đó là thực hành nghệ thuật cho chính bản thân mình. Và đó là một cách để mình nuôi dưỡng việc mình hiểu mình. Và khi mình hiểu mình, thì mình có khả năng mình thương mình.

Host Nam:
Một thông điệp vô cùng trọn vẹn! Trước khi khép lại buổi trò chuyện, em có thông điệp nào muốn gửi gắm đến cộng đồng những người đang thực hành điều phối vòng tròn không?

Duy Chung:
Em nhận ra một điều cốt lõi: Khi em đón vòng tròn hay làm các hoạt động liên quan tới nghệ thuật, em thấy mình càng trọn vẹn với bản thân mình bao nhiêu thì tự dưng những yếu tố về cái đẹp, về sự dũng cảm, về tình thương... nó sẽ lại càng được biểu lộ. Nghệ thuật là công cụ để mình thể hiện bản thân, bộc lộ những giá trị bên trong và trở thành những phiên bản đẹp từ bên trong lẫn bên ngoài. Với em, cái đẹp nó sẽ được nảy nở khi mình chân thật với bản thân mình."

Host Nam:
Cảm ơn Duy Trung vì một thông điệp rất đẹp. Mong rằng mỗi chúng ta đều tìm thấy vẻ đẹp sẵn có bên trong mình và ôm giữ không gian cho vẻ đẹp của những người xung quanh tỏa sáng.

---

Mời bạn nghe trọn vẹn tập podcast này tại đây

‍